بررسی هنرهای معماری در کاخهای ایران و آسیا

مقدمه:
منظور ما از کلمه «کاخ» در این تحقیق، فقط بناهایی است که با نوعی معماری عالی ساخته شده، در مقیاس وسیعتر شامل بناهای اشرافی، تجاری، مسکونی اربابی یا ساختمان بزرگ محصور در یک قلعه است کاخهای اسلامی نوعی از ساختمان را در برمیگیرند که چه بسا به دلیل ویژگی ذاتی خود به سختی بتوان آنها را با گونهشناسی مناسبی وفق داد.
کاخ در وسیعترین شکل خود، فقط یک ساختمان تنها نبود، بلکه یک مجتمع کامل محسوب میشد که میتوانست تا یک مایل طول و بیش از نیم مایل عرض داشتهباشد چنین مجتمعی برای برآورد از تمامی نیازهای خصوصی و رسمی دربار طراحی میشدهاست که سوابق با آن، اقامتگاه خصوصی وسیع پادشاه، خانوادهاش و ملتزمین او به اتصمام تسهیلات برای محافظان وی شامل سربازان اسلحه خانه و اصطبل، و دیوانهای مختلفی برای مقامات وی، که تماماً در بین دیوارهای کاخ قرار میگرفته در نظر گرفته میشدهاست. از سوی دیگر، یک کاخ، در سادهترین شکل خود میتوانست منحصر به یک ساختمان تنها باشد همچون عمارت هشت بهشت دوره صفوی، یا کوشک سلجوقی در قونیه. حتی در این مورد که در کمترین حالت کاخ، دو قسمت به دو منظور جدا کردن زندگی خصوصی و عملی پادشاه تقسیم میگردید. بخش فوق، ساختمان برای استفاده خصوصی پادشاه محفوظ نگه داشتهمیشد. طبعاً محیط خارجی چنین ساختمانهای کوچکی در مقایسه با مجتمهای بسیار بزرگتر از اهمیت بیشتری برخوردار بود. به همین دلیل این ساختمانها بیشتر اوقات میان باغستانهایی محصور بودهاند. همچنین کم نبودهاند ساختمانهای زیادی از این دست که در یک چشمانداز گسترده و تعمداً شاعرانه اطراف هم ساخته میشدهاند، شاید بدین منظور که تداعی گر بهشت باشند. حتی شاید در نداشتن استحکام، وجود دیوارهای پرروزنه و طرح عموماً روشن این ساختمانها، منظور گنجانده.
کاخهای ایران و آسیای مرکزی:
سامانیان و آل بویه دارای کاخهای باشکوه، باغها، حوضها و کوشکها بودند. با کاوشهای هیات باستانشناسی امریکایی در نیشاپور، بخشی از طرح بزرگ شهرسازی عیان شد. در میان آثار مکشوفه میتوان به قاب بندهای منقوش طاقچه وار اشاره کرد که گچبری شدهاند. این قاب بندها احتمالاً در چند گروه تنظیم میشدند و بوسیله آنها سطوح سهبعدی دیواری، که بعدها به مقرنس شهرت یافت شکل میگرفت. در بیشتر موارد، تزیین معماری این آثار ارتباط ذاتی با خود بنا داشت ولی در بعضی از کاوشهای نیشاپور و ری که نتایج آنها منتشر شده قطعاتی از نقاشیهای دیواری و گچبری منقور دیده میشود که ریشه در قرن چهارم ه/ دهم م دارد. درباره سه کاخ قابل توجه اطلاعات معتنابهی در دست است: اولی در ترمذ به تاریخ حدود 408 ه/ 1030 و دومی کاخ غزنویان در لشکری بازار در قرن پنجم ه/ یازدهم م و سومی هم در خود شهر تمدنی. هر سه این کاخها به دلیل وجود نقاشیها، پیکرتراشیها و اشیاء پیدا شده در آنها از اهمیت شایانی برخوردارند. کاخ ترمذ به علت ظرافت موجود در تزئینات آن مورد توجه قرار گرفته است. علاوه بر سقفهای نقاشی شده با طرحهای گلدار و کتیبهها و همچنین دیوارهای پوشیده شده با شبکههایی از طرحهای گروهای هندسی در گچ کاریهای حکاکی شده، طرحها و موجودات دارای پیام، تخیلی و احتمالاً اهریمنی را به همین وسیله به نمایش میگذارند.
ایلخانان
تخت سلیمان
قصر ایلخانان درساتورق یا تخت سلیمان امروزی در قسمتی که به هنگام حکومت ساسانیان نیز نام داشت و به خاطر وجود یکی از آتشهای مقدس زرتشتی (آذرگشسب) مورد تکریم هم بود. اینجا مکانی بسیار دیدنی است و دارای نوعی زیبایی عظیم و الهامبخش است. تخت سلیمان واقع در کوههای منطقه کردستان و دور از مرکز حقیقی، یک پناهگاه طبیعی است. تخت سلیمان، زینتی وافر را در خود جای دادهاست. سطوح نقش و نگار دار که برخی با لعابی سبزرنگ پوشیدهشده ازارههای لعاب دار با کاشیهای ستارهای و صلیبی، کاشیهای چند ضلعی و مستطیلی با نقشهای تجسمی و طاقهای مقرنس رومی کاری شده که بعضی از آنها تمثیلها و حکایتهایی از حیوانات برخوردارند، از این گونهاند این نقشهای تجسمی اغلب به صورت برجسته و با لعاب اجرا شدهاند. این مطالب نشانگر آن است که هر خرج شده در این مکان بیهوده مصرف نشدهاست. کورههایی که در این مکان یافت شده نشان میدهند بیشترین تزئینات ریشه بومی دارند.
گنبد سلطانیه:
در قسمت جنوبی شهر سلطانیه و در نزدیک زنجان میتوان شاهد یکی از نمادهای معماری ایران بود بنایی که در دوران سلطان محمد خدابنده (اولجاتیو) در سال 712-704 ه. ق ساخته شده و 9 سال ساختن آن طول کشیدهاست معمار این بنا سیدعلی شاه میباشد. نکتهای که در مورد نمای آن قابل اشاره میباشد تظاهری بودن آن است. ارتفاعی معادل 50 متر و گنبدی با دهانه به قطر 25 متر دارد. گنبد آن دو پوسته و تمامی سطح گنبد خارجی از کاشیهای آبی رنگ (رنگ دلخواه مفولان) پوشیده شدهاست قطعههای اطراف گنبد با انواع و اقسام تزئینات گچبری و نقاشی زینت یافته و طرح و نقشه بنا هشت ضلعی است. گنبد سلطانیه عظیمترین و بلندترین گنبد اسلامی جهان، یکی از عناصر تزیین در این بنا کاشی میباشد و به نوعی سلطانیه اولین بنایی میباشد که در داخل و خارج بنا از کاشی استفاده شدهاست. کتیبههای این بنا به خط ثلث جلی، کوفی معقل، کوفی موشح و خط ثلث ریحان میباشد.
تیموریان
عبارت چهار حوض یا تالار تیموری
این بنا را دارالعماره رستمبن عمرشیح نیز مینامند و در زمان حکومت امیرزاده رستم بنا عمرشیخ بن تیمور ساخته شدهاست البته در دوره صفویه با الحاقاتی که در آن انجام شد. مورد استفاده دستگاه سلطنت قرار گرفت دلیل نامگذاری این بنا به چهارحوض وجود چهارحوض مرمر در چهارسمت این بنا بودهاست تزئینات این بنا شامل مینیاتورهایی است که از تزئینات کاخ چهل ستون تقلید شدهاست.
صفویان
کاخ عالی قاپو:
در غرب میدان نقش جهان است قسمت جلو آمده این کاخ 2 طبقه و در قسمت پشت، 6 طبقه است این کاخ در زمان شاهعباس جایگاه اداره امور کشور بودهاست. همچنین برای تماشای جشنها و مراسمهای اجرا شده در میدان نقش جهان بکار میرفت مهمترین بخش این ساختمان ایوان مسقف آن است بنای عالیقاپو (درب عالی) دارای 6 طبقه میباشد و در هر طبقه یک نوع تزئین دارد با شکوهترین ظرافت آن در تزئینات بیرونی نهفته است، داخل اتاقها کمانی است و از طریق روشناییهای شبکهای نور میگیرد. در بالای این شبکه، نقشهای برجسته که با رنگهای قرمز، سفید، آبی و طلایی رنگ آمیزی شدهاند وجود دارد. نقش و نگارهای موجود در اتاقهایی که برای اعضای خانواده شاه، حرم یا تشکیلات در نظر گرفته شده بودند، موضوعاتی شاهانه و سلطنتی دارد تزئینات بیرونی بیشتر جنبههای معماری دارد و بر مشبککاری، طاقچههای کور ورودیهای کمانی تأکید شدهاست و فقدان تزئینات گرانقیمت و پرکار نیز به وضوح به چشم میآید.
کاخ هشت بهشت:
در سال 1080 ه. ق یعنی همزمان با سومین سال حکومت شاه سلیمان صفوی ساختهشد. این کاخ در میان باغی قرار داشته که آن را باغ بلبل مینامیدند این کاخ در شمال بازارچه بلند واقع شدهاست در آن به طرف چهارباغ روبروی خیابان شیخ بهایی باز میشود نکته مهمی که در این کاخ میتوان دید تقارن مرکزی آن است. هشت بهشت نشان دهنده هماهنگترین معماری دوران صفویه، هم در نمای خارجی، هم در نقاشیهای داخلی آن است سطوح این بنا در اصل بوسیله طلاکاری، نقاشی و کاشیها درخشش مییافتند. هر چرخش دورنماهای وسیعی از باغهای اطراف وجود دارد و به همین دلیل این کاخ به گونهای هشت بهشت نامیدهشد. دو دوره ناصرالدین شاه این کاخ در اختیار بانو افتخارالدوله قرار گرفت و قرار بود که هیچ گونه دخل و تصرفی در باغ و کاخ داده نشود ولی پس از مرگ افتخارالدوله فرزندان و وارث او تغییراتی در کاخ و باغ ایجاد کردند از جمله تزئینات گچی بر روی نقاشیها و طلاکاریها و آیینه کاریهای کاخ کشیدند.
کاخ چهل ستون
چهل ستون که از کاخهای دوران صفویان در اصفهان میباشد از یک تالار شاهانه اصلی پراز نقش و نگارهای روغنی، تالاری سقف باز در جلوی آن و استخری بزرگ ترکیب یافتهاست در حقیقت نام چهل ستون میتواند به عنوان نوعی بازی بصری تلقی گردد زیرا نمایی با تعداد زیادی ستون در آب انعکاس یافتهاست. طاقچههای کوچکتر در دیوارهای داخلی و بیرونی حاوی نقاشیهایی از درباریان، غلامان و کنینزان است در حالیکه سطح دیوارهای بزرگتر از صحنههای کاملی از جشنها و جنگها به خود اختصاص دادهاند، نه ستونهای حکاکی شده به صورت تندیسکار یا شیرها، پردههایی با نقش و نگار شاداب سقفهای خاتم کاری و تذهیب شده، سرستونهای مقرنس و البته تعداد بیشماری از فرشها، همگی کمکی شایان توجه به زیبایی کلی کردهاند. دوشیزگان نوازنده و دست افشان نیز در این مکان با شکوه هنرنمایی میکردند.
افشاریان
قصر خورشید کلات نادری:
این کاخ در 1150 ه. ق (در سالهای آخر سلطنت نادر) در کلات نادری در شمال خراسان ساخته شدهاست و معروفترین بنای دوره افشاریه محسوب میشود از جهت دیگری کاخ قصرخورشید شبیه بناهای اسلامی هنری نیز میباشد. و طرح و نقشه ساختمان آن را تقلیدی از بناهای هندی میدانند. این کاخ در میان باغ ...