شهر تهران و اکوسیستم طبیعی آن جهت اوقات فراغت

فهرست
فصل اول : 8
مقدمه 8
1 ـ 1 ـ اوقات فراغت 11
نظریات مرتبط با فراغت 13
اهداف گذران فراغت 14
ویژگیهای فعالیتهای فراغتی 16
کار دلخواه و آزاد در وقت آزاد 17
فراغت و تفریح در دین 19
ابعاد اقتصادی گذران فراغت 20
تأثیرات عدم برنامه ریزی فراغت 21
تقسیم بندی وقت آزاد 23
نیازهای امروزی به فعالیتهای فراغتی 24
تأثیر اوقات فراغت در معماری 27
جهانی شدن برنامه ریزی گذران فراغت 28
سابقه برنامه ریزی فراغت در ایران 29
بخشهای موثر در برنامه ریزی فراغت 30
تمهیدات کالبدی و راهکارهای عملی تفریح 31
فضاهای فراغتی تهران 33
مقدمه 33
سیر تحول کاربری گذاران اوقات فراغت در تهران 34
حکومت صفویه و قاجاریه : 36
حکومت پهلوی اول 37
حکومت پهلوی دوم ( 25 ـ 1320 ش ) : 37
حکومت جمهوری اسلامی ( بعد از بهمن 1357 ) : 39
تبیین نیاز ـ شرایط خاص تهران 40
1 ـ جمعیت شهری : 41
2 ـ ترکیب سنی جمعیت : 41
3 ـ نظام تعطیلات و مرخصی 45
فرصتهای گذران اوقات فراغت در تهران 45
طبقه بندی فعالیتهای گذران اوقات فراغت در تهران 47
ویژگیهای عرضه تسهیلات گذران اوقات فراغت در محیط بیرون شهر تهران 47
ویژگیهای عرضه تسهیلات گذران اوقات فراغت در درون شهر تهران 49
تحلیل و جمع بندی 51
1 ـ 2 ـ فضاهای جمعی 54
مقدمه 54
1 ـ 2 ـ 1 ـ تمدن و جامعه 54
1 ـ 2 ـ 2 ـ تمدن و شهر 55
1 ـ 2 ـ 3 ـ شهر و حیات مدنی 56
1 ـ 2 ـ 4 ـ فضای جمعی 57
1 ـ 2 ـ 5 ـ فضای شهری 58
کارکردهای فضاهای شهری 62
اهمیت پیاده روی 64
مسافت فضای شهری 65
میدان 66
خیابان 67
1 ـ 3 ـ انسان و طبیعت 68
1 ـ 3 ـ 1 ـ انسان و طبیعت در تمدن ایران 69
1 ـ 4 ـ باغ ایرانی 70
1 ـ باغهای مسطح و کم شیب : 71
2 ـ باغهای شیبدار و صفه بندی شده : 72
3 ـ باغهای احداثی در زمینهای عارضه دار : 72
1 ـ 4 ـ 1 ـ آب در باغ ایرانی 72
1 ـ 4 ـ 2 ـ گیاه در باغ ایرانی 73
1 ـ 4 ـ 3 ـ اصول طراحی باغ ایران 73
الف ) سلسله مراتب : 73
ب ) تقارن : 74
ج ) مرکزیت : 74
د ) ریتم : 75
هـ ) استقلال و تشخیص فضاها : 75
و ) تنوع در وحدت ، وحدت در تنوع : 75
ز ) طبیعت گرایی و بهره گیری از منظر : 76
1 ـ 5 ـ چشم اندازهای فرهنگی 77
موزائیک وسیع 78
گزینش دشوار 79
حمایت جهانی 80
1 ـ 6 ـ حس قداست 81
1 ـ 7 ـ گردشگری ( توریسم ) 86
1 ـ 7 ـ 1 ـ گردشگری و گردشگران در ایران 87
1 ـ 7 ـ 2 ـ اکوتوریسم 88
امکان سنجی جاذبه های اکوتوریسم در ایران 88
1 ـ 8 ـ طرح منظر 90
1 ـ 8 ـ 1 ـ منظره پردازی 94
1 ـ 8 ـ 1 ـ 1ـ منظره پردازی در هنر اروپا 95
منظره پردازی های آرمانی : 96
منظره پردازی نمادگرایانه : 97
1 ـ 8 ـ 1 ـ 2 ـ منظره پردازی در ایران 97
فصل دوم 99
مطالعات بستر 99
فرحزاد در گذر زمان 99
2 ـ 1 ـ شناخت تاریخ منطقه 100
سفر امامزاده داوود 101
درختهای توت وقفی 104
راه امامزاده داوود 105
سنگ مثقال ـ ینجه زار 106
معجزات امامزاده 107
امامزاده داوود ( از توابع قصبة کن ) 109
مطالعات اقلیمی 118
زمین شناسی 118
آب و هوا 121
بارندگی 121
دما 122
یخبندان : 123
فشار جو : 123
نم نسبی : 123
ابرناکی : 123
ساعات آفتابی : 123
باد : 124
ویژگیهای طبیعی 124
زمین لرزه های تاریخی : 124
2 ـ 3 ـ پوشش گیاهی 125
2 ـ 4 ـ مطالعات سازمان فضایی و سیمای منطقه 126
2 ـ 4 ـ 1 ـ شناخت سازمان فضایی : 126
2 ـ 4 ـ 1 ـ 1 ـ نظام توزیع عناصر : 126
توده و فضا 126
کیفیت بناها ( قدمت ) 127
2 ـ 4 ـ 1 ـ 2 ـ نظام توزیع کاربریها : 128
2 ـ 4 ـ 2 ـ شناخت ساخت فضیی 129
2 ـ 4 ـ 3 شناخت فضای شهری ( جمعی ) 129
تجزیه و تحلیل فضاهای شهری : 130
فضای شهری ( 2 ) 130
نتیجه گیری : 131
2 ـ 4 ـ 4 ـ شناخت سیمای شهر 131
2 ـ 4 ـ 4 ـ 1 ـ سیمای بیرونی شهر ( نمای از دور شهر ) 132
عوامل سازندة سیمای بیرونی شهر 132
2 ـ 4 ـ 4 ـ 2 ـ سیمای درونی بافت 133
1 ـ راه 133
2 ـ کره 133
3 ـ نشانه 134
4 ـ لبه 134
5 ـ محله 135
2 ـ 5 ـ شناخت ارزشهای اجتماعی ـ فرهنگی 135
2 ـ 6 ـ تحولات جمعیتی ، اقتصادی و فعالیتی 137
2 ـ 6 ـ 1 ـ وضعیت و عوارض اجتماعی توسعه در محدوده 137
2 ـ 6ـ 1 ـ 1 ـ تغییرات اکولوژی اجتماعی 137
2 ـ 6ـ 1 ـ 2 ـ تعارض طبیعت و شهر 138
2 ـ 6 ـ 1 ـ 3 ـ نا امنی اجتماعی 139
2 ـ 6 ـ 1 ـ 4 ـ افول نقش فراغتی و تفریحی محدوده 139
2 ـ 6 ـ 2 ـ وضعیت مالکیت اراضی 139
2 ـ 6 ـ 2 ـ 1ـ نحوه حقوقی مالکیت اراضی 140
منابع طبیعی 140
مالکیت عرضی اراضی روستا 140
حرایم و اراضی طرح دار : 141
2 ـ 7 ـ مطالعات منظر محیط 141
2 ـ تحلیل نیروهای موثر بر حوزه 142
2 ـ 8 ـ 1 ـ شبکه حمل و نقل 142
2 ـ 9 ـ طرحها و پروژه های مصوب 143
2 ـ 9 ـ 1 ـ کلیات طرح تفصیلی 143
2 ـ 9 ـ 2 ـ طرح جامع قدیم تهران 144
2 ـ 9 ـ 4 ـ طرح جامع توسعه جهانگردی در ایران ( 1351 ) 145
2 ـ 9 ـ 5 ـ طرح جامع جدید ساماندهی تهران ( 1370 ) 146
2 ـ 9 ـ 6 ـ طرح مطالعات ساماندهی گردشگاههای تهران ( 1374 ) 147
2 ـ 9 ـ 7 ـ طرح بهسازی منطقه فرحزاد ( 1372 ـ شهرداری تهران ) 148
نتیجه گیری 148
فصل سوم : 150
امکانات و محدودیتها 150
3 ـ 1 ـ امکانات و محدودیتهای طبیعی 150
امکانات 150
محدودیتها 150
3 ـ 2 ـ امکانات و محدودیتهای کالبدی 151
امکانات 151
محدویتها 151
3 ـ 3 ـ امکانات و محدودیتهای اجتماعی 152
امکانات 152
محدودیتها 152
فصل چهارم : 153
اهداف کلی و اهداف عملیاتی 153
4 ـ 1ـ اهداف کلی 153
4 ـ 2 ـ اهداف عملیاتی 153
فصل پنجم 155
برنامه های پیشنهادی 155
5 ـ 1 ـ برنامه کاربری اراضی 155
اهداف 155
5 ـ 2 ـ برنامه حمل و نقل و زیر ساختها 155
5 ـ 2 ـ 1 ـ برنامه حمل و نقل 155
اهداف 155
5 ـ 2 ـ 2 ـ برنامه زیر ساختها 155
اهداف 155
5 ـ 3 ـ برنامه مدیریت آب 156
اهداف 156
5 ـ 4 ـ برنامه نظام فضای باز و سبز 156
اهداف 156
5 ـ 5 ـ برنامه طراحی شهری 157
اهداف 157

فصل اول :
مقدمه
افزایش امکانات مادی، کاهش زمان کار روزانه ، افزایش تعطیلات هفتگی و سالانه ، پیدایش سالهایی در دوران جوانی که فرد با فقدان و یا کمی مسئولیت روبروست و در مجموع توجه بشر به زمان فراغت به عنوان بخشی جدی از دوران زندگی ، این پدیده را در جایگاهی قرار داده است که بی توجهی به آن علاوه بر ایجاد ضایعات و آسیب های اجتماعی ، موجبات نارضایتی جامعه را نیز فراهم خواهد نمود . افزایش اوقات فراغت از 3 سال در جامعه کشاورزی به 12 سال در جامعه صنعتی و حتی 19 سال در جامعه فراصنعتی در طول عمر یک نسل امروزی نسبت به سادگی بتوان از آن چشم پوشید. تأثیر بهره بردادری مطلوب از این بخش از زندگی ، در پرورش انسان و رشد و شکوفایی شخصیت وی و در نهایت تکامل جامعه به حدی است که برخی تمدن جدید را « تمدن فراغت » نامیده اند. ( ساورخانی ، 1370 ، 764 )
در شهرهای بزرگ تراکم بالای ساختمان ، کمبود و قیمت بالای زمانی ، مانعی بر سر راه ایجاد اماکن ورزشی ، تفریحی و گردشگری برای رفع نیاز ساکنین شهر می باشد . از اینرو توجه به زمینهای حاشیه شهر و حتی مناطق خوش آب و هوای حومه شهرها به عنوان روشی جایگزین ، مورد توجه قرار گرفته است . در ایران خلأ قدرت اداری موجود در این زمینه یکی از موانع اساسی پرداختن به این امر است . بدین معنی که شهرداریها خود را در چارچوب محدوده قانونی شهر موظف و مکلف به برنامه ریزی می بینند و فراتر از آن را در خارج از حیطه مسئولیتی خویش می دانند . ازدحام جمعیت در ایام تعطیل در پارکها و فضاهای تفریحی داخل شهر و نیز خروج صدها هزار نفر از ساکنین در تعطیلات پایان هفته به حومه های شهر و پناهگیری در دامان طبیعت نمودهایی است از کمبود امکانات تفریحی شهر و نیز خستگی از دغدغه های زندگی شهری که لزوم توجه به امکانات تفریحی شهری را اشعار می دارند .
شهر تهران به صورتی شگفت آور تمام مراحل تحول و توسعه شهری را در طول کمتر از نیم قرن از سر گذرانیده و اینک به یکی از بیست کلان شهر پر مسأله جهان تبدیل شده است .
محدوه تهران قدیم تا شصت سال پیش فقط چهار درصد از سطح تهران امروزی را دارا بوده است . رشد و توسعه این شهر تا جنگ جهانی دوم بطور آرام و یکنواخت بوده اما توسعه آن بعد از جنگ سرعت بیشتری گرفته و در سال 1354 به حدود 12 برابر افزایش یافته در حالیکه توسعه آن در سراسر دوره قاجاریه فقط چهار برابر بوده است . در روند این تحول سریع و ناموزون ، چشم انداز جغرافیایی و خاستگاه طبیعی تهارن با تغییرات ویرانگر و انواع عدم تعادل روبرو گردیده است . گسترش خزندة شهر به دامنه های کوهستانی البرز و دشتهای سرسبز جنوبی و ادغام صدها روستا و هکتارها باغ و مزرعه در پیکر آن ، تمام حیات شهروندان را به مخاطره افکنده است .
در گذشته آلودگیهای زیست محیطی تهران بسیار محدود بوده بطوریکه از سده هشتم تا سده سیزدهم تهران بقدری مشجر و سر سبز بوده که آن را به باغ گلزار و چنارستان و همچنین به بهشت پریان توصیف کرده اند .
در سه دهه اخیر به علت گسترش بی رویه تهران بیش از 300 هکتار از اراضی کشاورزی داخل محدوده 5 ساله و 2000 هکتار از اراضی محدوده 25 ساله به مصارف ساختمان های شهری رسیده است .
با توجه به شرایط حساس زیست محیطی و کالبدی تهران از یک سو ، و نیازهای روز افزون اجتماعی و فرهنگی مردم به فضاهای باز شهری از سوی دیگر ، ضرورت بازنگری ، سازماندهی و نظام بخشی به این فضاها ، روز به روز بیشتر احساس می شود . بنابراین لازم است که در چارچوب برنامه ها و طرح های کلان شهر تهران ، برنامه ریزی برای فضاهای باز و سبز ، به عنوان یک بخش مستقل در برنامه ریزی شهری ، مدنظر قرار گیرد و راهبردهای نوین و مناسب برای آن ارائه گردد .
با توجه به وضعیت اکولوژیکی منطقه ، خشکی اقلیم ، گرد و غبار کویری ، فشردگی بافتهای مسکونی و میزان زیاد آلودگی هوا و صدا ، ضروری است که برنامه های مربوط به توسعه فضای سبز ، نه فقط به صورت توسعه سطوح سبز پراکنده در داخل شهر ، بلکه به عنوان یک نظام هماهنگ متشکل از انواع فضاهای باز و سبز درون شهری ، حاشیه شهری و برون شهری توسعه و انتظام پیدا کند .
پهنه جغرافیایی تهران با قرار گرفتن میان سلسله جبال البرز و دشت کویر از یک طرف ، دو رودخانه بزرگ کرج و جاجرود از طرف دیگر ، از تنوع محیطی و اقلیمی ویژه ای برخوردار است .
دامنه های سرسبز و دره های پر آب کوهستانهای شمالی تهران از چنان ارزشهای طبیعی، جاذبه های محیطی و چشم اندازهای بدیع برخوردار است که بایستی به عنوان ذخائر طبیعی و ثروت ملی برای حال آینده مورد حفاظت و احیاء قرار گیرد . دره های شمالی تهران مانند سوهانک ، دارآباد ، دربند ، درکه ، فرحزاد و کن ، از دیر باز به عنوان تنفس گاه شهر و بستر تماس مردم با طبیعت مورد استفاده بوده است . اما متأسفانه در طول چند دهه گذشته دامنه های البرز به نحو شتابناک مورد هجوم ساخت و سازهای بی رویه و تجاوز سوداگرانه قرار گرفته است . خوشبختانه در سالهای اخیر ، همراه با تحول دیدگاهها در برنامه ریزی و مدیریت شهری در تهران و با توجه به رشد آگاهی زیست محیطی مردم ، اندیشه ها و تصمیمات مربوط به ایجاد پیوند میان شهر و طبیعت و ساماندهی دره های شمال تهران قوت گرفته است . طرح « سازماندهی و طراحی شهری محور تفریحی فرحزاد » نیز به همین منظور در دست تهیه قرار گرفته است .

1 ـ 1 ـ اوقات فراغت
اوقات فراعت دلپذیرترین اوقات آدمی است . بخشی از عمر او که از آن خود اوست . ساعاتی فارغ از کار روزانه و رنج ایام که مصرف آن چیزی می کند که خود می خواهد ، خود بر می گزیند و اگر عاملی بیرون از او دخالت نکند ، به رضا و رغبت دل می گذراند . این لحظات برای عالمان دقایق تعمق ، برای هنرمندان زمان پدید آوردن و برای بی فکران و بی هنران ملال آورترین اوقات است . از اینروست که این اوقات برای عده ای بارور و شوق انگیز و برای عده ای مفسده انگیزترین اوقات است . زمان عظیمی که یک سوی آن بارو کردن عمر و زندگی و سوی دیگر آن ضایع شدن و هدر رفتن لحظه های شیرین و زود گذر است . اوقات فراغت نزدیکترین پیوند را با زندگی معنوی و فرهنگ دارد . اوقاتی که به میل و اختیار در راه آموختن ، آفریدن ، ساختن ، پژوهش ، تربیت ، مشارکتهای داوطلبانه اجتماعی ، خدمات رایگان انسانی ، گسترش افقهای فکری و در بسیاری از عرصه های دیگر زندگی صرف می شود ، تبعاً ارتباط آن با حیات معنوی و فرهنگی جامع تنگاتنگ است . ( عمران ، ؟ 1 ، 3 )
تفریح مجموعة اشتغالاتی است که فرد کاملاً با رضایت خاطر برای استراحت یا کسب انرژی ، توسعة آگاهانه یا فراگیری غیر انتفاعی و مشارکت اجتماعی داوطلبانه ، بعد از رهایی از الزامات شغلی ، خانوادگی و اجتماعی به آن می پردازد ، اوقات فراغت مدت زمانی است که کار شخصی به عهده انسان نبوده و فرد در آن به فعالیتهای دلخواه خود می پردازد که این موجب پرورش استعداد ، شکوفایی شخصیت و برآوردن نیازهای جسمی و روحی و اجتماعی می گردد . ( شهابی ، 1366 ، 7 ، 8 )
• فراغت مدت زمانی است که فرد به استراحت برای رفع خستگی ، به تفریح برای رفع کسالت و دلتنگی و به فعالیتهای انتخابی برای رشد و توسعه ظرفیتهای جسم و روح خود می پردازد . ( اردلان ، ؟ ، 38 )
• فراغت زمان فروخته نشده ای که متعلق به فرد است ، زمانیکه فرد به میل خود از آن استفاده می کند ؛ فراغت نوعی رهایی از وظایف اجتماعی است .
• فراغت فضای توسعه انسانی است و به انسانی کردن کار منتهی خواهد شد. (مارکس )

نظریات مرتبط با فراغت
به طور کلی در رابطه با پیدایش فراغت و گرایش انسان به آن سه نظریه عنوان می شود :
- اولین نظریه مبانی تفریح را مذهب می داند . « دورکیم » و « جین هاریس » را می توان از طرفداران این نظریه نام برد . بطور کلی این نظریه حاکی از این است که تفریح بصورت نمایش و رقص و آواز ، از مذهب سرچشمه گرفته و نوعی رفتار اجتماعی است که در ایجاد وحدت میان اعضای یک گروه و یا قبیله نقش بزرگی را ایفا می کند .
- دومین نظریه ، نظریه غریزی بازی و تفریح است . از طرفداران این نظریه می توان « جیمز بالدوین « …. ویلیام مک دوگان » و « کارل گروس » را نام برد . گروس در کتاب « بازی و بشر » معتقد است که بازی انسان مانند بازی حیوانات از یک نیاز فطری سرچشمه می گیرد و وظیفة اصلی بازی در سنین کودکی آماده سازی طفل برای بزرگسالی است .
- و بالاخره سومین نظریه ، نظریه مبنی بر استراحت و کسب لذت است . « اسپنسر » در این خصوص علتی گرایش انسان به تفریح را رها شدن از نیروهای اضافی می داند .
« مورتین لازواروس » روانشناس آلمانی ، عامل تفریح را نیاز بشر به استراحت و جبران خستگی بیان می کند . لازم به ذکر است که افرادی مثل « گروس » در مورد پیدایش تفریح و بازی نظری بنیامین دارند ، یعنی ضمن قبول نظریه مربوط به غریزی بودن تفریح ، فرضیه استراحت و رهایی از مسئولیت ها و کسب لذت را نیز قبول دارند . ( حمید و نتایج ، 1380 )

اهداف گذران فراغت
اوقات آزاد هر شخص متعلق به خود اوست و خود می داند که چگونه از آنها و در چه کارهایی استفاده کند . آنچه میان این اوقات مشترک است ، همین آزادی فرد در رسیدن به امور دلخواه است و بالتبع نتیجة آن راحتی خیال و امنیت ، استراحت و آرامش ، تنوع و دوری از تکرار ، خلاقیت و در مجموع فرصتی برای روح تشنة انسان است برای تفکر مجدد با نگاهی محیط بر وجود خود .
هر چه زندگی شهری ریشه دارتر باشد ، مشکلات ناشی از آن بیشتر و عمیق تر است . چنانچه کشورهای اروپایی و آمریکایی ، با این بحران از سالها قبل مواجه بوده اند و هم اکنون تفریح و آسایش شهروندان از ارکان اساسی برنامه ریزیهای کلان آنها بشمار می رود .
حال اگر به انسان به دیده موجودی بنگریم که نباید زیر چرخ دنده های تمدن خرد شود ، باید به تمایلات و خواسته های روحی و جسمی او در زمانی که فارغ از وظایف معیشتی و زیستی خود می باشد ، اجازه بروز داد . در حقیقت همتی که فرد در زندگی مصروف می دارد باید در این ساعت شکوفا شود ، تفکر با ارزش او در این زمان صورت پذیرد و بتواند به امور دلخواه خود بپردازد .
• تفریح و وقت آزاد که دیروز امکانات یک طبقه ویژه بودند ، امروز بصورت حق همگانی درآمده است . مفهوم تفریح در اجتماعی تغییرات زیادی یافته است . تحلیل وقت آزاد با همة پیچیدگیش ما را وادار می کند آن را در زمینه های زیر بررسی کنیم :
• زمان وقت آزاد
• نوع فعالیت
• روش تفریح
در وراء این سه حالت تفریح ، سه پدیده مشترک و هم معنی وجود دارند : تفریح ، آزادی و حق انتخاب...